Ahıska Miras
1828'den Bugüne Hafızamız
200 yıldır yollardayız: 1828'de başladı, 1860'larda Anadolu'ya aktı, 1878'de 120 bini yola çıktı, 1944'te 117 bini vagonlarla yola koyuldu, 1989'da Fergana'dan ayrıldık, 2004'te ABD'ye, 2022'de Türkiye'ye yerleştik. Ama dilimizi, türkülerimizi, yemeklerimizi kaybetmedik. Şimdi dijital vatanda yaşatma zamanı.
Çünkü hafızamız dağıldı, ama kaybolmadı. Onu bir arada tutacak bir yuvaya ihtiyacımız var.
1828'den bugüne her göç dalgası ayrı bir katman. Tıklayarak dönemleri aç/kapat, rotaları gör.
Hayatta kalan son tanıkların sesleri, göç yolları, kayıp aileler. Hepsi kayıt altına alınıyor.
"Harda?", "hanca?", "hayıf", "gelberi" — bize özgü kelimeler, deyimler, ninniler kaybolmadan sözlüğe giriyor.
Kazakistan'da, Kırgızistan'da, ABD'de, Türkiye'de — soyadınla, köyünle, göç yılınla akrabanı bul.
Hınkal (Hengel), Nohur Hınkalı, tutmaç çorbası, Özbek pilavı, medovik. Annelerden kızlara aktarılan tarifler.
Kazakistan, Kırgızistan, Azerbaycan, Türkiye, Ukrayna, Rusya, ABD — her yerden bir arada.
Onların sesini, hikâyesini, türküsünü kaydedelim; hafızamız bizde kalsın.
O gece 92.307 ila 94.955 Ahıska Türkü, doğdukları topraklardan ayrılmak durumunda kaldı. Vagonlarla Kazakistan ve Kırgızistan steplerine doğru yola çıkarıldı. Yolda, soğukta, açlıkta 17.000'den fazla insan hayatını kaybetti. Bu bir yolculuk değil, bir hafıza yarasıydı. Bugün onu anlatıyoruz ki unutulmasın.
Bu sayfada anlatım onurunu koruyoruz. Yaşananlar acıdır, ama anlatımı da onurlu olmalıdır.
Ahıska Türklerinin 200 yıllık hafızası
1830'da yazılan Ahtska Ağıtı'ndan
Bize özgü kelimeler, deyimler ve ninniler. Büyüklerimizden derliyoruz — 100'den fazla gerçek kelime.
Ninenin, dedenin kullandığı bir kelimeyi biliyor musun? Onu kaydet, sesini de kaydet. Bu kelimeler yarın kaybolabilir.
Mutfak, müzik, gelenek ve halk oyunları
Ahıska Türklerinin en bilinen yemeği. Un, su ve tuzla yoğrulan hamurun açılıp kare şeklinde kesilmesi ve kıymalı-patatesli harçla doldurulmasıyla yapılır. Haşlandıktan sonra sarımsaklı yoğurt ve tereyağında kavrulmuş soğanla servis edilir.
Hınkalın nohutlu versiyonu. Un, yumurta, tuz ve ılık suyla yoğrulan hamur, kaynayan suya dökülerek haşlanır.
Ahıska sofralarının vazgeçilmez çorbası. Yöresel lezzet tanıtımlarında Özbek pilavı ve medovik tatlısıyla birlikte ikram edilir.
Hınkal ve tutmaç çorbasıyla birlikte sunulan, Ahıska mutfağının Orta Asya etkisini yansıtan pilav. Yaklaşık 3,5 saatte pişer.
Ballı, katmanlı bir tatlı. Özbek ve Rus mutfağından etkilenerek Ahıska sofralarına girmiş, özel günlerde ikram edilir.
Ahıska mutfağının özel mantı çeşidi. Gül şeklinde sarılan hamur, buharda veya suda pişirilir.
Üzeyir Usta tarafından 1830'da yazılan, Ahıska'nın düşmanlara teslim edildiği dönemde yakılan ağıt. Ahıska Türklerinin en önemli edebî miraslarından biridir.
"Ademin oğluyum insan soyundan / Ahıska Türküyüm Oğuz boyundan / Törem belli dedem Korkut toyundan / Çok içtik Kafkasın soğuk suyundan" dizeleriyle başlayan, kimlik ve köken vurgusu yapan türkü.
Ahıska türküleri arasında önemli bir uzun hava. Aşk ve hasret temalı, divan formunda icra edilir.
"Bir yiğidin yaman derdi / Olmasa kan yaş döker mi / Menevşe sünbül solmadan / Dağlara duman çöker mi" dizeleriyle başlayan klasik ağıt.
"Bugün aziz gündür derneğimiz var / Yolunuz düşsün ziyarete güzeller / Hasretliğiniz çoktan beri çekeriz" dizeleriyle başlayan, buluşma ve hasret temalı türkü.
Davul, zurna (tütüle), tulum, garmon, akordeon, klarnet, tef, saz, balaban (mey), çıkıdı, kaval. Bugünkü düğünlerde elektronik klavye ve gitar da kullanılıyor.
Düğünün ertesi günü düzenlenen asırlık gelenek. Gelin, hamuru incecik açar, kıymalı harcı koyar, kaynayan kazanda hınkal pişirir. İlk servisi saygı nişanesi olarak kayınpederine yapar. Bu ritüelle gelin, mutfaktaki becerisini sergiler ve yeni ailesiyle kaynaşır.
Erzincan'ın Üzümlü ilçesine yerleşen Ahıska Türkleri, "toy" geleneklerini sürdürüyor. Sünnet toyunda "kirve" geleneği yaşatılıyor, Kafkas yöresine ait oyunlar sergileniyor.
Gelinin yeni ailesini ve yakınlarını selamlama ritüeli. Hınkal Günü'nde sabahın erken saatlerinde gelin, geleneksel saygı selamı olan "temenni"de bulunarak yeni ailesini selamlar.
Ahıska düğünleri geleneksel olarak üç gün sürer. Kına gecesi, gelin alma, oğlan evine gidiş, halay ve bar oyunları ile devam eder. Erkekler ve kadınlar ayrı ayrı oynar.
6 Mayıs'ta Hızır ve İlyas'ın buluştuğuna inanılır. Ateşten atlanır, dilek tutulur, gül ağacının altına dilek bırakılır.
21 Mart'ta baharın gelişi kutlanır. Ateş yakılır, tatlı yapılır, büyükler ziyaret edilir. Orta Asya'daki Ahıska Türklerinde özellikle canlıdır.
Ahıska Türklerinin en bilinen halk oyunu. Düğünlerde ve şenliklerde oynanır. Folklor ekiplerinin gösterilerinde sergilenir.
Ahıskalıların çaldığı oyun havalarından biri. Bar formunda icra edilir.
Ahıska oyun havalarından biri. Düğünlerde ve özel günlerde çalınır.
Ahıskalıların icra ettiği Karabağ oyunu. Bar ve halay formunda oynanır.
Kafkas coğrafyasından etkilenen Ahıska halk oyunlarından biri. Kahramanlık temalıdır.
Kafkas halklarının ortak oyunu. Ahıska Türkleri tarafından da oynanır. Hızlı ritmiyle meşhurdur.
Sözsüz barlardan biri. Ahıska düğünlerinde kadınlar tarafından karşılıklı oynanır.
Ahıska düğünlerinde oynanan geleneksel bar. Sözsüz oyunlardandır.
Ahıska barlarından biri. Düğün ve eğlencelerde icra edilir.
1828'den bugüne 7 büyük göç dalgası. Her dönem ayrı bir katman, her rota kendi renginde.
Yıllar aileleri ayırdı. Şimdi soyadın, köyün ve göç yılınla akrabanı bul.
1944'ü yaşayan büyüklerimizin sesleri. Kaydet, sakla, geleceğe taşı.
Ailenizde 1944'ü yaşamış bir büyüğünüz varsa — ninesi, dedesi, komşusu — sesini kaydedin. Bir cümlesi bile tarihtir.
Şehir, sülale ve ilgi alanına göre gruplar. Haberleş, paylaş, dayanış.
Türkiye, Kazakistan, Kırgızistan, Azerbaycan, ABD, Ukrayna, Rusya. Her ülkenin kendi grubu.
Adıgün, Aspindza, Ahılkelek, Bogdanovka sülaleleri. Kendi köyünün grubunu bul.
Ahıska gençliği için buluşmalar, dil atölyeleri, kariyer ağı.
Kelime, hikâye, tarif, türkü — gönder, editör onayından sonra yayına girsin.